Khoá học C++ cơ bản

1. KHUNG TƯ DUY CỦA MỌI BÀI LẬP TRÌNH

Mọi bài toán đều bắt đầu bằng chuỗi câu hỏi:

Đề bài → Dữ liệu → Biến → Công thức/Điều kiện
       → Các bước xử lý → Code → Kiểm tra kết quả

Mô hình Input – Process – Output

Trước khi viết code, hãy viết bằng lời hoặc pseudocode:

1. Đọc dữ liệu.
2. Tính hoặc xử lý dữ liệu.
3. Kiểm tra điều kiện nếu có.
4. In kết quả.

Công thức trước code

Không viết code trước khi biết mình đang tính gì.

Bài toán → Công thức hoặc quy tắc → Code

Ví dụ tính diện tích hình chữ nhật:

S = chiều_dài × chiều_rộng

long long area = length * width;

Ví dụ tính trung bình (giữ phần thập phân):

double average = 1.0 * sum / n;

Chuỗi ghi nhớ nền tảng

BIẾN → TÍNH → ĐIỀU KIỆN → LẶP → TÍCH LŨY → MẢNG → HÀM → DEBUG

2. KHUNG CHƯƠNG TRÌNH C++ TỐI THIỂU

#include <bits/stdc++.h>
using namespace std;

int main() {
    ios::sync_with_stdio(false);
    cin.tie(nullptr);

    // 1. Khai báo biến
    // 2. Đọc dữ liệu
    // 3. Xử lý
    // 4. In kết quả

    return 0;
}

Giai đoạn đầu chỉ cần tập trung vào dữ liệu – xử lý – kết quả, chưa cần hiểu sâu cơ chế thư viện.

3. BIẾN VÀ KIỂU DỮ LIỆU

Biến là ô nhớ có tên để lưu dữ liệu.

int age = 15;
long long population = 9000000000LL;
double average = 8.5;
char grade = 'A';
string name = "An";
bool passed = true;

Quy tắc chọn kiểu dữ liệu

Khi chưa chắc tổng có lớn hay không, hãy cân nhắc dùng long long.

Khởi tạo biến tích lũy

long long sum = 0;
int count = 0;
int mx = -1000000000;
int mn = 1000000000;

Biến dùng để cộng hoặc đếm phải có giá trị ban đầu đúng. Không dùng biến chưa khởi tạo.

4. NHẬP VÀ XUẤT DỮ LIỆU

int a, b;
cin >> a >> b;
cout << a + b << '\n';

string s;
cin >> s;
cout << s << '\n';

Nếu cần đọc cả một dòng có khoảng trắng, có thể dùng:

getline(cin, s);

Trong phần lớn bài thi cơ bản, dữ liệu dạng số hoặc từ không có khoảng trắng có thể đọc bằng cin >>.

Ba mẹo thi đấu thường gặp

// 1. Đọc nhiều bộ test đến khi hết file
int n;
while (cin >> n) {
    // xử lý từng bộ test
}

// 2. Đọc dòng có khoảng trắng sau khi đã cin >> n
cin.ignore(numeric_limits<streamsize>::max(), '\n');
getline(cin, s);

// 3. Ép kiểu giữ phần thập phân khi sum là long long
double avg = 1.0 * sum / n;

Cần #include <bits/stdc++.h> đã bao gồm limits cho numeric_limits.

5. TOÁN TỬ VÀ BIỂU THỨC

Toán tử số học

Chia nguyên và phần dư

15 / 4 == 3
15 % 4 == 3

Khi cả hai toán hạng là số nguyên, phép / cho phần nguyên. Toán tử % cho phần dư.

Toán tử so sánh

>    <    >=    <=    ==    !=

Lưu ý: Đừng nhầm = (gán) với == (so sánh).

Toán tử logic

6. ĐIỀU KIỆN — RẼ NHÁNH

Mẫu cơ bản

if (condition) {
    // việc A
} else {
    // việc B
}

Mô hình bằng lời:

NẾU điều kiện đúng
    thực hiện A
NGƯỢC LẠI
    thực hiện B

Nhiều trường hợp

if (score >= 8) {
    cout << "Gioi";
} else if (score >= 6.5) {
    cout << "Kha";
} else {
    cout << "Can co gang";
}

Điều kiện lồng nhau

Chỉ dùng khi quyết định thứ hai phụ thuộc vào quyết định thứ nhất. Hãy viết điều kiện bằng lời trước để tránh rối.

Lỗi thường gặp

7. VÒNG LẶP – LÀM MỘT VIỆC NHIỀU LẦN

Trước khi viết vòng lặp, trả lời ba câu hỏi:

1. Việc gì được lặp lại?
2. Biến nào thay đổi sau mỗi lần?
3. Khi nào vòng lặp dừng?

for: biết trước số lần hoặc khoảng lặp

for (int i = 0; i < n; i++) {
    // xử lý phần tử thứ i
}

Với mảng có n phần tử, chỉ số thường chạy từ 0 đến n - 1.

while: lặp khi điều kiện còn đúng

while (condition) {
    // xử lý
    // phải có cách làm condition thay đổi
}

Nếu điều kiện không bao giờ sai, chương trình có thể lặp vô hạn.

do..while: thực hiện ít nhất một lần

do {
    // xử lý
} while (condition);

Trong phần C++ cơ bản, for và while là hai dạng cần dùng thành thạo nhất.

Vòng lặp lồng nhau

for (int i = 0; i < n; i++) {
    for (int j = 0; j < m; j++) {
        // xử lý từng cặp (i, j)
    }
}

Nếu vòng ngoài chạy N lần và vòng trong chạy M lần, số thao tác thường là O(NM).

8. BỐN MẪU TÍCH LŨY

Tính tổng

long long sum = 0;
for (int x : a) {
    sum += x;
}

Đếm phần tử thỏa điều kiện

int count = 0;
for (int x : a) {
    if (x % 2 == 0) count++;
}

Tìm giá trị lớn nhất

int mx = a[0];
for (int x : a) {
    mx = max(mx, x);
}

Tìm giá trị nhỏ nhất

int mn = a[0];
for (int x : a) {
    mn = min(mn, x);
}

Nếu dữ liệu có thể rỗng, không được truy cập a[0] trước khi kiểm tra kích thước. Có thể khởi tạo mx, mn theo giới hạn bài toán.

9. MẢNG, VECTOR VÀ STRING

Mảng và chỉ số

a[0], a[1], a[2], .., a[n - 1]

Chỉ số bắt đầu từ 0. Với n phần tử, chỉ số hợp lệ là 0 … n-1.

Đọc và duyệt mảng

int n;
cin >> n;

vector<int> a(n);
for (int i = 0; i < n; i++) {
    cin >> a[i];
}

for (int i = 0; i < n; i++) {
    cout << a[i] << ' ';
}

Duyệt bằng phần tử

for (int x : a) {
    cout << x << ' ';
}

Dùng chỉ số i khi cần biết vị trí hoặc cập nhật a[i]. Dùng x khi chỉ cần đọc từng giá trị.

Các thao tác vector cơ bản

Xử lý string

string s;
cin >> s;

for (int i = 0; i < (int)s.size(); i++) {
    if (s[i] == 'A') {
        // xử lý ký tự A
    }
}

10. HÀM — CHIA BÀI TOÁN THÀNH CÁC PHẦN

Hàm là một khối công việc riêng: nhận dữ liệu vào, thực hiện một nhiệm vụ và có thể trả về kết quả.

int square(int x) {
    return x * x;
}

int result = square(5); // result = 25

Mẫu hàm

return_type function_name(parameters) {
    // xử lý
    return value;
}

Nếu hàm không trả về kết quả, dùng void:

void printLine(int n) {
    for (int i = 0; i < n; i++) cout << '-';
    cout << '\n';
}

Hàm nên thực hiện một nhiệm vụ rõ ràng. Các tên hàm thường gặp trong bài thuật toán là check(), isPrime(), gcd(), solve() và dfs().

11. GỠ LỖI VÀ KIỂM THỬ

Khi chương trình sai, không đoán bừa. Hãy kiểm tra theo thứ tự:

In giá trị trung gian

cerr << "i = " << i << ", sum = " << sum << '\n';

Có thể dùng cout ở bài đơn giản, nhưng phải xóa các dòng debug trước khi nộp nếu output yêu cầu chính xác.

Bộ test tối thiểu

Mỗi bài nên thử:

1. Ví dụ mẫu.
2. Dữ liệu nhỏ nhất.
3. Dữ liệu lớn nhất hoặc gần lớn nhất.
4. Trường hợp đúng bằng ngưỡng.
5. Trường hợp không có phần tử thỏa điều kiện.
6. Trường hợp tất cả phần tử đều thỏa điều kiện.
7. Trường hợp có nhiều phần tử bằng nhau.

12. ĐỘ PHỨC TẠP — CHƯƠNG TRÌNH CÓ ĐỦ NHANH?

Quy tắc đọc giới hạn

Đây chỉ là quy tắc định hướng. Cần xét thêm số test, hằng số trong chương trình và giới hạn thời gian.

TÓM TẮT MỘT TRANG

BIẾN
  Tôi cần lưu dữ liệu gì?

TÍNH
  Tôi cần công thức nào?

ĐIỀU KIỆN
  Tôi cần quyết định điều gì?

LẶP
  Tôi cần làm việc gì nhiều lần?

TÍCH LŨY
  Tôi cần cộng, đếm, max hay min?

MẢNG
  Tôi có nhiều dữ liệu cùng loại không?

HÀM
  Tôi có thể tách nhiệm vụ nào thành một khối công việc riêng?

DEBUG
  Input, biến, công thức, điều kiện, vòng lặp và kết quả trung gian có đúng không?

Mục tiêu của C++ Cơ bản: Không phải nhớ thật nhiều câu lệnh, mà là nhìn một bài toán đơn giản và biết biến nó thành các bước có thể lập trình được.